چارچوب دینداری برای تعیین دینداری، چارچوب‌های متعددی ارائه شده است از جمله؛ الف) اعتقاد و اطمینان قلبی اطمینان اگرچه امری ثابت نیست ولی کاهش و افزایش آن نشان دهنده میزان ایمان فرد است. ب) چگونگی رابطه انسان با خدا  یکی از ابعاد ایمان و دینداری فرد، مربوط به عالم غیب است که تعیین کننده رابطه […]

چارچوب دینداری

برای تعیین دینداری، چارچوب‌های متعددی ارائه شده است از جمله؛

الف) اعتقاد و اطمینان قلبی

اطمینان اگرچه امری ثابت نیست ولی کاهش و افزایش آن نشان دهنده میزان ایمان فرد است.

ب) چگونگی رابطه انسان با خدا 

یکی از ابعاد ایمان و دینداری فرد، مربوط به عالم غیب است که تعیین کننده رابطه بین فرد و خدای اوست که در میزان تعهد و التزام عملی به دستورات الهی معنا پیدا می کند.

ج) رابطه انسان با جامعه و جهان پیرامون

یک بعد از ایمان و دینداری انسان در ارتباط با چگونگی ارتباط با دیگر انسان ها تبیین و تعیین می شود و ناظر به رفتار اجتماعی او می باشد.

با این بیان روشن می شود که دو زمینه اساسی در دیانت فرد مسلمان وجود دارد: یک بعد عقیدتی(ایمانی) و دیگری بعد رفتاری( کاربردی( بعد ایمانی یا عقیدتی محرک و جهت‌دهنده رفتار فرد دیندار در همه یا بخشی از عملکردهای روزانه زندگی است و این امر اختصاص به حوزه تکالیف دینی ندارد، بلکه تمامی جنبه‌ها و ابعاد زندگی او را از برخورد با خود، خانواده، خویشاوندان، جامعه و کلیه انسان ها، گرفته تا حیوانات، گیاهان و جمادات را در بر می ‌گیرد. رسول خدا(ص) حدیث نیز ایمان را چنین توصیف می‌ کند.

ما وَقَرَ فی القَلْبِ وصَدَّقَهُ العَمَلُ؛ یعنی ایمان چیزی است که در قلب جا گرفته باشد و عملکرد انسان آن را تصدیق نماید. مشاهده می‌کنیم “ما وَقَرَ فی القَلْبِ”، به بعد عقیدتی و ایمانی انسان و”صَدَّقَهُ العَمَلُ”، به جنبه عملی که مبین ایمان در تمامی ابعاد زندگی فرد مسلمان است، توجه دارد.

با توجه به این مقدمه معلوم می گردد که دین اسلام، دین عمل و رفتار است. رفتار افراد در مواردی که مغایر با اصول اسلام است می‌تواند نشان‌دهنده جایگاه دینی آنان باشد. بنابراین اعمال و رفتار افراد مانند تعامل با اطرافیان ، نزدیکان، همسایگان، نیازمندان، مظلومان، ستمگران،… همه ی این ها قابل اندازه‌گیری است حتی رفتار با حیوانات، گیاهان و جمادات.

اندازه‌گیری دینداری

گرچه یک بعد از ایمان و دینداری امری درونی بوده و به نظر می آید قابل اندازه‌گیری نیست. البته ممکن است گفته شود با معیارهای رفتاری می توان میزان باور و اعتقاد قلبی افراد نسبت به دین را سنجید و ارزیابی نمود اما این احتمال هم وجود دارد که رفتار و عمکردهای افراد جنبه ی ریایی و منافقانه و انگیزه های سودجویانه شخصی داشته باشد.

در عین حال می توان که دو زمینه اساسی در فرد مسلمان وجود دارد: یک بعد عقیدتی(ایمانی) و دیگری بعد رفتاری( کاربردی( بعد ایمانی یا عقیدتی محرک و جهت‌ دهنده رفتار فرد دیندار در همه یا بخشی از عملکردهای روزانه زندگی است و این امر اختصاص به حوزه تکالیف دینی ندارد، بلکه تمامی جنبه‌ها و ابعاد زندگی او را از برخورد با خود، خانواده، خویشاوندان، جامعه و کلیه انسان ها، حیوانات، گیاهان و جمادات را در بر می ‌گیرد. رسول خدا(ص) حدیث نیز ایمان را چنین توصیف می ‌کند.

“ما وَقَرَ فی القَلْبِ وصَدَّقَهُ العَمَلُ، ؛ یعنی ایمان چیزی است که در قلب جا گرفته باشد و عملکرد انسان آن را تصدیق نماید.” مشاهده می‌کنیم “ما وَقَرَ فی القَلْبِ”، به بعد عقیدتی و ایمانی انسان و”صَدَّقَهُ العَمَلُ” ، به جنبه عملی که مبین ایمان در تمامی ابعاد زندگی فرد مسلمان است، توجه دارد.با توجه به این مقدمه معلوم می گردد که دین اسلام، دین عمل و رفتار است. رفتار افراد در مواردی که مغایر با اصول اسلام است می‌تواند نشان‌دهنده جایگاه دینی آنان باشد. بنابراین اعمال و رفتار افراد مانند تعامل با اطرافیان ، نزدیکان، همسایگان، نیازمندان، مظلومان، ستمگران،… همه ی این ها قابل اندازه‌گیری است حتی رفتار با حیوانات، گیاهان و جمادات.

 پیشینه دینداری

دینداری، سابقه دیرینه‌ای دارد و موضوعی پرسابقه و دامنه ‌داری است که همواره در بین پژوهشگران علوم اجتماعی و انسانی مطرح بوده و گفتگوها‌یی جدی در این زمینه صورت گرفته است.

پیشینه دین گریزی

سخن از “دین گریزی” از زمان پیدایش نخستین دین، مطرح بوده و به بلندای عمر دین پیشینه دارد. وقتی دین برای انسان های اولیه عرضه شده برخی آن را برنتافته اند و گروهی هم که پذیرفته اند، پس از چندی از آن روی گردانده اند.

مسأله گریز از دین و عوامل آن در گذشته تاریخ محدود بوده ولی در گذر زمان، عوامل گریزاننده از دین گسترده گشته و به تبع و به نسبت آن، دین گریزی رشد نموده به طوری که در تاریخ بشر از اتفاق پدیده دین گریزی فراوان دیده می شود مانند آن که شماری از یهودیان از دین موسی برگشته و گوساله پرستی پیشه می کنند، گروهی از مسیحیان بعد از رنسانس از مسیحیت و در مواردی کلا از دین بر می گردند و یا در تاریخ اسلام می بینیم که گروهی از مسلمانان از دین خویش می گریزند و به اهل مکه پناه می برند.

پدیده تلخ دین گریزی

با پذیرش این حقیقت که کشش انسان به سوی امور مادی و معنوی و مسأله دین گرایی امری غریزی و فطری بوده و ارزشمند است، با این بیان مسأله گریز از دین یک پدیده تلخ و ضدارزش و منافی با فطرت انسان است که در جوامع دینی اتفاق می افتد.

دین گریزی و گرایش به آته ایسم (انکار وجود خدا) و سکولاریسم الحادی، همواره دغدغه هایی را برای جوامع دینی، و دین داران به وجود آورده و تهدیدی برای آینده محسوب می شود. پدیده دین گریزی و گرایش به سکولاریزم در قرون اخیر به ویژه قرن بیستم، بخش عظیمی از جهان را فرا گرفته و موجب پیدایش مکاتب فلسفی الحادی و ایدئولوژی های دین ستیز یا دین گریز گردیده است.

 

دین گرایی و دینداری در تضاد با دین گریزی

انسان ذاتاً با دین پیوند تکوینی و فطری دارد از این روی به سادگی به دین گریزی روی نمی آورد و این دو در تضاد باهم هستند دین گرایی فطری است و دین گریزی منافات با فطری بودن آن دارد و حتی پیدایش مکاتب و ایدئولوژی های دین ستیز اگرچه ممکن است اثرگذار باشند اما انسان دین گرای فطری را به گریز از دین وادار نمی سازد.

(مطلب ادامه دارد)

استادروحانی مجد