در سالهای ده هشتاد بدلیل قیمت پایین کودهای ازته و پیروی کشاورزان از روشهای سنتی اغلب نیترات محصولات کشاورزی بین ۵۰۰-۲۵۰ میلی گرم در کیلوگرم اندازه‌گیری شده است. بیشترین تجمع نیترات در محصولات به ترتیب خیار > سیب‌زمینی> گوجه فرنگی > پیاز بوده است. در محصولات سبزی برگی بیشترین تجمع در محصولات نعناع و شنبلیله […]

 در سالهای ده هشتاد بدلیل قیمت پایین کودهای ازته و پیروی کشاورزان از روشهای سنتی اغلب نیترات محصولات کشاورزی بین ۵۰۰-۲۵۰ میلی گرم در کیلوگرم اندازه‌گیری شده است. بیشترین تجمع نیترات در محصولات به ترتیب خیار > سیب‌زمینی> گوجه فرنگی > پیاز بوده است. در محصولات سبزی برگی بیشترین تجمع در محصولات نعناع و شنبلیله و جعفری اندازه‌گیری شد. در مطالعات متعدد نوع کود ازته در میزان تجمع متفاوت بوده بعنوان مثال نیترات آمونیوم در مقایسه با سایر کودهای ازته بیشترین تجمع را باعث شده است. در بین ارقام رقم های سنتی میزان تجمع بیشتری در مقایسه با واریته‌های اصلاح شده از خود نشان می‌دهند.از اواخر دهه هشتاد و با حذف تدریجی یارانه کودهای ازته و از طرفی فعالیتهای وسیع صورت گرفته از طرف موسسه تحقیقات خاک و آب و ترویج یافته‌های تحقیقاتی روند مصرف کودهای ازته منطقی‌تر شده است و بیشتر زارعین تمایل به آزمایش نمونه‌های خاک قبل از مصرف ازت داشته‌اند. بررسی‌ها نشان می‌دهد که میزان تجمع نیترات در اکثر محصولات کشاورزی در سالهای اخیر در محدود ۳۰۰-۱۰۰ میلی‌ گرم در کیلوگرم قرار دارد.

در ادامه نتایج تحقیقات انجام یافته در دهه نود در ۱۰ نقطه از شهرستان تبریز بر روی محصول پیاز و سراب برای محصول سیب‌زمینی آورده شده است.

 

 

جدول ۱- دامنه غلظت و میانگین نیترات اندازه‌گیری شده در نمونه‌های خاک شهرستان تبریز

شماره مزرعه تکرار محدوده مقادیر اندازه‌گیری شده میانگین مقایسه میانگین با حد مجاز
۱ ۵ ۶/۱۰۵-۵/۲۵ ۳/۷۸ **
۲ ۵ ۴۱-/۶/۲۰ ۶/۲۲۵ **
۳ ۶ ۷۷/-۷/۲۰ ۲/۵۹ **
۴ ۵ ۱۶۰-۵/۱۵ ۵/۹۵ **
۵ ۴ ۱۷۷-۶/۱۶ ۱/۱۰۵ **
۶ ۵ ۵۵/-۵/۱۲ ۴۰ **
۷ ۶ ۷/۶۶-۷/۱۲ ۴۶ **
۸ ۵ ۷/۴۵-۷/۱۶ ۵/۳۹ **
۹ ۴ ۶/۳۵-۴/۱۵ ۲/۳۳ **
۱۰ ۶ ۶/۴۵-۴/۱۷ ۲/۴۰ **

 

 

جدول ۲- دامنه غلظت و میانگین نیترات اندازه‌گیی شده در نمونه‌های پیاز شهرستان تبریز

مزرعه دامنه مقادیر اندازه‌گیری شده حد مجاز نیترات (میلی‌گرم در کیلوگرم وزن تازه)
۱ ۲۵۰- ۵/۱۵ ۲۵۰ – ۱۵۰
۲ ۱۲۵ – ۷/۱۲ ۲۵۰ – ۱۵۰
۳ ۲۲۵- ۷/۲۰ ۲۵۰ – ۱۵۰
۴ ۲۳۶- ۲/۲۲ ۲۵۰ – ۱۵۰
۵ ۱۵۶- ۶/۲۰ ۲۵۰ – ۱۵۰
۶ ۲۵۶/- ۶/۲۵ ۲۵۰ – ۱۵۰
۷ ۲۴۷- ۶/۲۴ ۲۵۰ – ۱۵۰
۸ ۱۸۴- ۶/۱۸ ۲۵۰ – ۱۵۰
۹ ۵/۱۶۷- ۴/۱۵ ۲۵۰ – ۱۵۰
۱۰ ۴/۱۹۴ – ۶/۱۶ ۲۵۰ – ۱۵۰

 

 

جدول ۳- دامنه غلظت و میانگین نیترات اندازه‌گیری شده در نمونه‌های خاک شهرستان سراب

شماره مزرعه تکرار محدوده مقادیر اندازه‌گیری شده میانگین مقایسه میانگین با حد مجاز
۱ ۴ ۶/۱۲۵- ۶/۴۰ ۴/۱۰۳ **
۲ ۵ ۶/۲۲۶- ۵/۳۰ ۸/۱۴۳ **
۳ ۶ ۶/۱۲۷- ۶/۲۲ ۴/۸۶ **
۴ ۵ ۵/۱۳۷-۵/۲۱ ۲۵/۹۰ **
۵ ۴ ۶/۲۱۷- ۴/۲۷ ۲/۱۳۶ **
۶ ۵ ۵ ۲۲۶- ۵/۲۹ ۷۵/۱۴۲ ***
۷ ۷ ۴/۲۳۴ – ۴/۲۷ ۶/۱۴۴ **
۸ ۱۰ ۴/۲۵۲- ۶/۲۴ ۸/۱۵۰ **
۹ ۴ ۶/۲۷۶- ۷/۲۲ ۱۶۱ **
۱۰ ۵ ۷/۱۶۶- ۶/۱۵ ۹۵/۹۸ **

 

 

جدول ۴- دامنه غلظت و میانگین نیترات اندازه‌گیری شده در نمونه‌های سیب‌زمینی

شماره مزرعه تکرار محدوده مقادیر اندازه‌گیری شده میانگین مجاز نیترات

(میلی‌گرم بر کیلوگرم وزن تازه)

۱ ۵ ۶/۱۲۵ -۵/۲۲ ۳/۸۵ ۲۲۰-۱۵۰
۲ ۵ ۵/۱۱۱- ۷/۱۲ ۴۵/۶۸ ۲۲۰-۱۵۰
۳ ۱۰ ۷/۲۲۶- ۶/۴۵ ۹/۱۵۸ ۲۲۰-۱۵۰
۴ ۴ ۶/۱۲۶- ۷/۱۸ ۸۲ ۲۲۰-۱۵۰
۵ ۵ ۷/۱۴۶- ۶/۲۵ ۹/۹۸ ۲۲۰-۱۵۰
۶ ۶ ۶/۱۳۱- ۶/۲۱ ۴/۸۷ ۲۲۰-۱۵۰
۷ ۱۰ ۹/۱۳۷- ۵/۲۴ ۴/۹۳ ۲۲۰-۱۵۰
۸ ۶ ۷/۱۴۷- ۶/۲۲ ۴/۹۶ ۲۲۰-۱۵۰
۹ ۷ ۷/۲۲۶- ۷/۲۱ ۱۳۵ ۲۲۰-۱۵۰
۱۰ ۱۰ ۶/۱۹۶- ۶/۱۵ ۹/۱۱۳ ۲۲۰-۱۵۰

 

بررسی جداول و نتایج نمونه‌برداری نشان می‌دهد که میزان نیترات در اکثر نمونه‌های خاک و گیاه در هر دو منطقه تحت کشت سیب‌زمینی و پیاز روند کاهشی نشان می‌دهد.

روند توزیع و مصرف کودهای ازته در سالهای اخیر نشان می‌دهد که میزان مصرف کاهش محسوسی نشان می‌دهند. زارعین بیشتر رغبت به مصرف کودهای حیوانی دارند و تمایل به مصرف کودهای ازته به شدت در حال کاهش می‌باشد.

پیشنهاد می گردد موسسه تحقیقات خاک و آب و وزارت کشاورزی در سالهای آینده برنامه‌ریزی در راستای مصرف بهینه کودهای ازته انجام دهد و به دنبال راه کارهائی به منظور افزایش کارائی جذب نیتروژن توسط محصولات کشاورزی باشد. نمونه‌برداری‌های متعدد صورت گرفته در سالهای اخیر از نمونه‌های گندم در سیلوهای استان نشان دهنده کاهش میانگین پروتئین دانه به زیر ده درصد می‌باشد که در این صورت زنگ خطر جدی بایستی به صدا  درآید.

در یک جمع‌بندی کلی می‌توان گفت ازت در کلیه محصولات کشاورزی استان پایین‌تر از استاندارد توصیه شده مصرف می‌شود. در زمینه کود فسفره نیز وضعیت به این عنوان می‌باشد با این فرق که میزان فسفر قابل جذب خاکهای استان اکثر کمتر از حد بحرانی می‌باشد و به دلیل قیمت بالای کودهای فسفاته معمولاً کشاورزان مصرف کمتری در اراضی خود دارند. اکثر کودهای ازته و فسفاته یارانه‌دار از کانال‌های غیرمجاز جهت تأمین خوراک کارخانه‌های تولید کود در استان به مصرف می‌رسند.

مشکل عمده دیگر روند افزایشی برخی فلزات سنگین نظیر سرب و کادمیوم در خاکهای استان و به تبع آن محصولات کشاورزی می‌باشند. در مناطق صنعتی نظیر چرم شهر میزان عناصر کروم و نیکل در حد بحرانی می‌باشد.

میزان بالای برخی فلزات سنگین در خاک مناطق استان ناشی از کاربرد پساب‌های صنعتی و استفاده از کودهای آلی غیراستاندارد و کود شیمیایئ غیر استاندارد می‌باشد. اکثر کودهای آلی غیر استاندارد که منبع فسفرشان از کارخانه‌های اسفردی یزد یا کمپوست‌های غیر استاندارد زباله شهری می‌باشند خطرات زیادی برای خاکهای استان به دنبال خواهد داشت.  در این زمینه نتایج تجزیه خاک و گیاه در تعداد ی از مزارع استان که آلوده به عناصر سنگین می‌باشند ایفاد می‌گردد.

در خصوص کودهای ازته در سبزی‌های غده‌ای نسبت به سبزی‌های برگی مشکلات کمتری مشاهده می‌شوند و این محصولات تمایل کمتری به تجمع نیترات از خود نشان می‌دهند.

 

 

 

 

شکل ۱:غلظت نیترات در سبزیهای  برگی وغده ای

 

با عنایت با شکل یک به این نتیجه میرسیم که میزان تجمع نیترات در سبزی های برگی بیشتر از سبزی های غده ای می باشد

 

 

 

 

 

 

شکل ۲٫تاثیر سطوح مختلف ازت برمیزان تجمع نیترات در ارقام مختلف سیب زمینی

میزان تجمع نیترات در محصولات کشاورزی به نوع ارقام بستگی دارد.برخی ازارقام به طور ژنتیکی تمایل بیشتری به تجمع دارند.

شکل ۳٫همبستگی بسیار مثبت بین مصرف کودهای ازته ومیزان تجمع نیترات در پیاز

رابطه بین کوداوره مصرفی وافزایش نیترات در محصول پیاز که نشان دهنده رابطه خطی وهمبستگی قوی بین آنهاست.

جدول ۵٫پراکندگی میانگین غلظت نیترات در محصول پیاز در خلال سالهای ۸۴ ، ۸۸ و ۹۲ در سه منطقه استان آذربایجانشرقی

                         دامنه تغییرات

منطقه

میانگین نیترات در خاک

(میلی گرم در کیلوگرم)

دامنه غلظت نیترات در بافت گیاهی

( میلی گرم در کیلوگرم وزن تازه)

۸۴ شبستر ۵۲۵- ۵/۴۵ ۳۴۵- ۵/۳۵
بناب ۴۲۶- ۴/۴۶ ۳۱۸- ۶/۳۲
تبریز ۳۲۶- ۸/۳۹ ۲۸۹- ۴/۳۳
۸۸ شبستر ۶/۳۱۸- ۶/۲۹ ۲۲۶- ۴/۲۵
بناب ۲۸۶- ۵/۲۷ ۲۱۴-۱/۲۴
تبریز ۲۳۶- ۴/۲۵ ۱۸۹- ۵/۲۳
۹۲ شبستر ۱۲۶- ۶/۱۲ ۱۵۲- ۷/۱۸
بناب ۱۱۸- ۵/۱۲ ۱۴۶- ۴/۱۵
تبریز ۸۸- ۸/۱۱ ۱۳۱- ۳/۱۴

 

جدول ۶٫دامنه غلظت نیترات در محصول سیب زمینی در خلال سالهای ۸۴، ۸۸ و ۹۲ در سه منطقه استان آذربایجانشرقی

                         دامنه تغییرات

منطقه

دامنه غلظت نیترات در خاک

(میلیگرم در کیلوگرم)

دامنه غلظت نیترات در محصول سیب زمینی

( میلیگرم در کیلوگرم وزن تازه)

۸۴ شبستر ۶/۴۲۶- ۶/۵۵ ۱/۲۸۶- ۶/۳۲
بناب ۵/۳۸۴- ۳/۴۶ ۴/۲۲۲-۴/۳۰
تبریز ۶/۳۷۴- ۲/۴۴ ۵/۱۸۶- ۶/۲۸
۸۸ شبستر ۶/۳۱۲- ۶/۳۶ ۴/۱۱۱- ۴/۲۲
بناب ۴/۲۸۶- ۴/۳۲ ۳/۱۱۰- ۲/۲۱
تبریز ۵/۲۶۶- ۲/۳۰ ۶/۱۱۶- ۸/۱۹
۹۲ شبستر ۱/۱۶۲- ۲/۲۵ ۸/۹۹- ۶/۱۲
بناب ۶/۹۹- ۲/۲۱ ۶/۸۹- ۷/۱۲
تبریز ۲/۸۴- ۶/۱۸ ۳/۸۴- ۴/۱۲

 

همانطوری که در جداول فوق مشاهده می شود میانگین غلظت نیترات در خاک وسوخ مصرفی پیاز وسیب زمینی در خلال سالهای مختلف دستخوش تغییرات زیادی بوده است.خوشبختانه به دلیل فعالیتهای ترویجی وکاهش یارانه کودهای ازته میزان تجمع در محصولات غده ای کاهش محسوسی را نشان می دهد.منتها این روند کاهشی از وضعیت بسیار زیاد مصرف در محصولات سبزی وصیفی به وضعیت مطلوب نزدیکتر شده است ولی در غلات کاهش میزان ازت در حد نگران کننده ای قرار دارد ودر سالهای آینده مشکلات زیادی ایجاد خواهد کرد.چون پیش بینی افزایش قیمت کودهای ازته متصور می باشد لذا پیشنهاد می شود کارهای پژوهشی در خصوص افزایش کارایی مصرف ازت تدارک دیده شوند وبرای نقاط ابهام چاره اندیشی شود.مشکل اساسی مدیریت ازت  عدم تطابق آبیاری مطلوب ومیزان مصرف بهینه ازت می باشد یعنی چون اکثر کشاورزان به آب مطمئن دسترسی ندارند حجم زیادی از کود ازته در هر نوبتآبیاری مصرف می شود که قسمت عمده آن آبشویی شده یا در گیاه تجمع می یابد.

 

 

 

 

 

 

جدول ۷٫نتایج تجزیه نمونه های شهرستان بناب

Cu(p.p.m) Zn(p.p.m) Fe(p.p.m) As(p.p.m) Cr(p.p.m) Ni(p.p.m) Cd(p.p.m) Pb(p.p.m) No3(p.p.m) نوع نمونه No.
۲٫۰۴ ۲٫۱۹ ۸٫۸۸ ۰٫۰۰ ۱٫۴۹ ۰٫۸۰ ۲٫۳۷ ۶٫۲۰ خاک A
۰٫۶۵ ۰٫۲۸ ۰٫۰۰ ۰٫۹۱ ۰٫۶۸ ۰٫۲۹ ۰٫۶۱ ۱۳٫۴ گوجه فرنگی A-1
۱٫۵۸ ۰٫۵۵ ۰٫۰۰ ۱٫۳۶ ۱٫۲۷ ۰٫۴۸ ۱٫۵۷ ۴۱٫۰ پیاز A-2
۱٫۷۲ ۱٫۱۸ ۴٫۰۱ ۰٫۰۰ ۱٫۸۶ ۰٫۷۴ ۲٫۴۱ ۹٫۰۵ خاک B
۶٫۷۱ ۴٫۱۳ ۰٫۰۰ ۱۰۷٫۹ ۸۸٫۴ ۲۷٫۷ ۸۱٫۱ ۱۱۴۳٫۰ یونجه B-1
۱٫۴۸ ۲٫۱۰ ۷٫۱۱ ۰٫۰۰ ۱٫۲۷ ۰٫۷۰ ۲٫۲۷ ۹٫۷۱ خاک C
۱٫۰۵ ۰٫۴۱ ۰٫۰۰ ۱٫۵۲ ۱٫۱۰ ۰٫۳۹ ۰٫۷۲ ۹٫۰ گوجه فرنگی C-1
۰٫۳۹ ۰٫۲۰ ۰٫۰۰ ۰٫۶۱ ۰٫۷۱ ۰٫۲۰ ۰٫۶۰ کدو C-2
۱٫۴۶ ۱٫۷۹ ۴٫۶۶ ۰٫۰۰ ۱٫۴۹ ۰٫۷۴ ۲٫۳۴ ۹٫۷۰ خاک D
۰٫۶۴ ۰٫۲۶ ۰٫۰۰ ۰٫۷۲ ۰٫۷۲ ۰٫۲۸ ۰٫۵۵ ۱۴٫۲ گوجه فرنگی D-1
۱٫۵۷ ۰٫۴۷ ۰٫۰۰ ۱٫۱۳ ۲٫۵۷ ۰٫۳۴ ۰٫۹۴ بادمجان D-2
۱٫۶۷ ۱٫۰۴ ۴٫۴۳ ۰٫۰۰ ۱٫۷۱ ۰٫۵۵ ۲٫۳۲ ۰٫۸۴ خاک E
۱٫۵۵ ۰٫۵۲ ۰٫۰۰ ۱٫۱۰ ۱٫۲۸ ۰٫۳۸ ۱٫۱۰ ۹٫۱۳ پیاز E-1

 

 نتایج در تمام میوه ها برحسب ماده تر و در یونجه بر اساس ماده خشک می باشد.              @

 جدول ۸٫نتایج تجزیه نمونه های شهرستان تبریز

Cu(p.p.m) Zn(p.p.m) Fe(p.p.m) As(p.p.m) Cr(p.p.m) Ni(p.p.m) Cd(p.p.m) Pb(p.p.m) No3(p.p.m) نوع نمونه No.
۲٫۴۴ ۳٫۱۹ ۹٫۸۸ ۰٫۰۰ ۲٫۹۹ ۰٫۸۶ ۲٫۴۷ ۱۳٫۲۰ خاک A
۰٫۷۵ ۰٫۳۸ ۲۵۶ ۰٫۰۰ ۰٫۹۹ ۰٫۸۸ ۰٫۴۹ ۰٫۶۱ ۱۳٫۴ گوجه فرنگی A-1
۱٫۸۸ ۰٫۶۵ ۱۵۶ ۰٫۰۰ ۱٫۷۶ ۱٫۴۷ ۰٫۴۴ ۲٫۵۷ ۴۱٫۰ پیاز A-2
۱٫۸۲ ۱٫۶۸ ۴٫۰۱ ۰٫۰۰ ۲٫۹۶ ۰٫۹۴ ۲٫۴۴ ۱۳٫۰۵ خاک B
۶٫۸۱ ۴٫۸۳ ۸۹ ۰٫۰۰ ۱۵۷٫۹ ۸۹٫۴ ۲۹٫۷ ۹۱٫۱ ۱۱۴۳٫۰ یونجه B-1
۱٫۶۸ ۲٫۸۰ ۹٫۱۱ ۰٫۰۰ ۶٫۵۷ ۰٫۹۰ ۲٫۳۷ ۲٫۷۱ خاک C
۱٫۷۵ ۰٫۷۱ ۲۳۶ ۰٫۰۰ ۱٫۶۲ ۱٫۵۰ ۰٫۴۹ ۰٫۹۲ ۹٫۰ گوجه فرنگی C-1
۰٫۵۵ ۰٫۵۰ ۱۲۰ ۰٫۰۰ ۰٫۹۱ ۰٫۹۱ ۰٫۳۰ ۰٫۹۰ کدو C-2
۱٫۵۶ ۱٫۸۹ ۶٫۶۶ ۰٫۰۰ ۳٫۹۹ ۰٫۹۴ ۲٫۴۴ ۱۱٫۹۰ خاک D
۰٫۸۸ ۰٫۴۶ ۱۲۵ ۰٫۰۰ ۰٫۹۲ ۰٫۹۲ ۰٫۳۸ ۰٫۹۵ ۱۴٫۲ گوجه فرنگی D-1
۱٫۶۷ ۰٫۶۷ ۹۸ ۰٫۰۰ ۱٫۳۳ ۲٫۹۷ ۰٫۴۴ ۰٫۹۹ بادمجان D-2
۱٫۷۷ ۱٫۳۴ ۶٫۴۶ ۰٫۰۰ ۲٫۸۱ ۰٫۹۵ ۲٫۴۲ ۱۱٫۹۴ خاک E
۱٫۸۵ ۰٫۷۲ ۹۹ ۰٫۰۰ ۱٫۵۰ ۱٫۹۸ ۰٫۵۱ ۱٫۹۰ ۹٫۱۳ پیاز E-1

 

 نتایج در تمام میوه ها برحسب ماده تر و در یونجه بر اساس ماده خشک می باشد.              @

 داده های جداول هفت وهشت نشان می دهد که متاسفانه در اراضی که از پساب های صنعتی استفاده شده اند میزان تجمع بسیار بالامی باشدومیزان آلودگی مخصوصا سرب وکادمیوم در حد نگران کننده ای می باشدکه زمینه طرح هایی در زمینه افزایش توان گیاه پالایی پیشنهاد گردیده است.پیش بینی می شود محصولات کشاورزی مورد بررسی مثل محصولان غده ای ومحصولاتی نظیر یونجه در صورت تداوم مصرف مشکلاتی را برای زندگی انسان ودام ایجاد خواهد کرد

.