پیشینه توسعه پایدار در دنیا : اولین بار واژه ی توسعه پایدار در سال ۱۹۸۷ توسط آقای براندتلند (G.H. Brundtland) رئیس کمیته ی محیط زیست انسانی سازمان ملل در گزارش آینده ی مشترک ما (Our Common Future) به مجمع عمومی سازمان ملل بکار رفت. اگر بخواهیم به مفهوم توسعه پایدار بپردازیم در واقع رویکرد جدیدی […]

 پیشینه توسعه پایدار در دنیا :

اولین بار واژه ی توسعه پایدار در سال ۱۹۸۷ توسط آقای براندتلند (G.H. Brundtland) رئیس کمیته ی محیط زیست انسانی سازمان ملل در گزارش آینده ی مشترک ما (Our Common Future) به مجمع عمومی سازمان ملل بکار رفت. اگر بخواهیم به مفهوم توسعه پایدار بپردازیم در واقع رویکرد جدیدی است که ضمن پذیرش «ضرورت توسعه اقتصادی» آن را به داشتن دغدغه «زیست محیطی» و«تعهدات اجتماعی» (میزان برخورداری انسان ها و مقوله عدالت اجتماعی) مشروط می نماید. توسعه پایدار, فرآیند پیشرفتی است که بدون کاهش توانایی نسلهای آینده در برآوردن نیازهایشان,نیازهای نسل کنونی را تامین می کند. به سخن دیگر, زیستن در حد ظرفیت محیط زیست و فراهم آوردن  فرصت زیستن برای همه و برای همیشه روی کره زمین است. تعریف سازمان ملل  متحد در زمینه  توسعه  پایدار به این گونه است که توسعه پایدار,  آن گونه توسعه ای است که از نظر اقتصادی پویا و پر بازده, از نظر زیست محیطی غیر مخرب,  از نظر اجتماعی عادلانه و قابل قبول و از نظر فناوری متناسب و مطلوب باشد.

سازمان خواروبار و کشاورزی جهانی (FAO)  نیز این تعرف را دارد که توسعه پایدار ,  مدیریت و نگهداری منابع طبیعی و جهت بخشی تحولات  فناوری و ساختار اداری است,  به طوری که تامین مداوم نیازهای بشری و رضایتمندی نسل حاضر و نسلهای آینده را تضمین کند. چنین توسعه پایداری (در بخش های کشاورزی,  جنگلداری و شیلات) با حفاظت زمین,  آب و ذخایر ژنتیکی گیاهی و جانوری همراه است,  تخریب زیست محیطی به همراه  ندارد,  از فناوری مناسب استفاده میکند, از نظر اقتصادی بالنده و  پایدار و از نظر اجتماعی مورد قبول است.کمیسیون جهانی محیط زیست و توسعه نیز توسعه پایدار این گونه تعریف می کند : توسعه پایدار فرایند تغییری است در استفاده از منابع، هدایت سرمایه گذاری ها، سمت گیری توسعه فناوری و تغییر نهادی است که با نیاز های حال و آینده سازگار باشد ( پرمن و همکاران ، ۱۳۸۲ ). در اسناد یونسکو ( ۱۹۹۸ ) تعریف زیر نیز برای مفهوم پایداری مطرح شده است : هر نسل باید منابع آب ، هوا و خاک را خالص و بدون آلودگی ، همانند زمانی که این منابع بر روی کره زمین بوجود آمدند ، برای نسل بعد باقی بگذارد.پزی Peezy (992 ) پایداری را ینگونه تعریف می نماید :    پایداری عبارت است مطلوبیت غیر نزولی اعضای جامعه طی هزار سال آینده . وی متذکر می شود که تعریف فوق تعریف دقیق پایداری است. زیرا مطلوبیت غیر نزولی بالفعل به جای بالقوه سخن می گوید. تعریف فوق بر اساس یک هدف صریح یا همان رفاه انسان بنا نهاده شده است. این تعریف به نتایج نهایی توجه دارد و چنانچه کسی احتمال پیشرفت مداوم فنی خوشبین باشد، این مسئله دلالت بر کاهش نیاز به تخصیص برخی از انواع سرمایه به نسل های آینده دارد . مهم ترین پیشینه و گردهمایی جهانی در این خصوص به کنفرانس جهانی محیط زیست انسانی بر می گردد که در سال ۱۹۷۲ در شهر استکهلم در کشور سوئد برگزار گردید و مقارن با برگزاری این کنفرانس اصطلاحات مترادف دیگری  نظیر توسعه بدون تخریب محیط زیست ( Development without destruction )، توسعه معقول از لحاظ محیط زیستی (Environmentally Sound Development )، توسعه بوم آورد ( Ecodevelopment  ) و انتشار کتاب محدودیت‌های رشد از سوی کلوپ رم در سال ۱۹۷۲٫در سال ۱۹۸۰  استراتژی جهانی حفاظت( IUCN ) و در همان سال دستور جیمی کارتر رییس جمهوری ایالات متحده     برای تهیه گزارش روندهای محیط زیست تا سال ۲۰۰۰ را دارا می باشیم و در سال ۱۹۸۷  تهیه گزارش آینده مشترک ما توسط براتلند نخست وزیر اسبق نروژ  و در ادامه آن در سال ۱۹۹۲  شورای تجارت برای توسعه پایدار و به دنبال آن در همان سال بزرگترین و مهم ترین نشست جهانی در مورد محیط زیست که تا آن موقع در طول حیات بشر بی سابقه بود و در آن سران کشورهای جهان در شهر ریودوژانیرو در کشور برزیل گردهم آمدند (UNCED) که به اجلاس زمین نیز معروف است و سپس کنفرانس و تصویب دستور کار ۲۱ در همان سال و اولین نشست کمیسیون توسعه پایدار سازمان ملل متحد در سال ۱۹۹۳، همچنین اجلاس جهانی برای توسعه اجتماعی در سال ۱۹۹۵ ، نشست جهانی آمریکای لاتین در خصوص توسعه پایدار در سال ۱۹۹۶ و نیز مجمع عمومی سازمان ملل متحد در خصوص بازنگری و نظارت بر پیشرفت‌های اجلاس سران در سال ۱۹۹۷، اجلاس هزاره سازمان ملل متحد در سال ۲۰۰۰، استراتژی توسعه پایدار اتحادیه اروپا (EUSDS) در سال ۲۰۰۱، اجلاس جهانی درخصوص توسعه پایدار( اجلاس ژوهانسبورگ ) در سال ۲۰۰۲ را می توان اشاره نمود.

در اجلاس جهانی محیط زیست و توسعه (ریودوژانیرو ۱۹۹۲) به مواردی چون کنوانسیون تغییرات آب و هوا ، تنوع زیستی و اصول جنگل پرداخته شد و حاصل آن دستور کار ۲۱ (ِِAgenda 21) و تشکیل کمیسیون توسعه پایدار (CSD) در سطوح محلی، ملی، منطقه ای، بین المللی  بود.   

سپس رهبران جهان در اجلاس هزاره ملل متحد(MDGs)  در سپتامبر ۲۰۰۰ در مورد مجموعه ای از اهدافی قابل نیل در زمانی معین و محدود به قرار ذیل توافق نمودند:

ریشه کن ساختن فقر و گرسنگی، دستیابی همگانی به آموزش ابتدایی، ارتقای تساوی جنسیتی و توانمندسازی زنان، کاهش مرگ و میر کودکان، بهبود سلامت مادران،مبارزه با ایدز، مالاریا و سایر بیماریها،تضمین پایداری زیست محیطی، توسعه مشارکت جهانی برای توسعه .

 

در کنفرانس جهانی توسعه پایدارWSSD (ژوهانسبورگ ۲۰۰۲)آب، انرژی، سلامت، کشاورزی و تنوع زیستی (WEHAB) ،برنامه اجرایی ژوهانسبورگ (JPOI) مطرح گردید و در  برنامه ریزی عمومی کمیسیون توسعه پایدار:

  • امحای فقر
  • تغییر الگوی مصرف و تولید پایدار
  • توسعه پایدار در دنیای درحال جهانی شدن
  • برابری جنسیتی
  • آموزش و پرورش

      در حین برگزاری یازدهمین نشست کمسیون توسعه پایدار در سال ۲۰۰۳ برنامه ریزی مدونی تا سال ۲۰۱۷ میلادی با موضوعات مورد توجه در توسعه پایدار انجام پذیرفت :

  • ۵- ۲۰۰۴: آب – بهداشت و اسکان بشر
  • ۷- ۲۰۰۶: انرژی برای توسعه پایدار, توسعه صنعتی – آلودگی هوا, تغییرات آب و هوا
  • ۹- ۲۰۰۸: کشاورزی, توسعه روستایی, زمین, خشکسالی, بیابان زدائی
  • ۱۱- ۲۰۱۰: حمل ونقل, مواد شیمیایی, مدیریت پسماند, معدن, چهارچوب ده ساله برنامه ها در مورد الگوههای مصرف و تولید پایدار
  • ۱۳- ۲۰۱۲: جنگل ها, تنوع زیستی, گردشگری, کوهستانها, فناوری زیستی
  • ۱۵- ۲۰۱۴: اقیانوسهاو دریاها, منابع دریای, مدیریت بلایا و آسیب پذیری
  • ۱۷- ۲۰۱۶: ارزیابی کلی اجرای دستور کار ۲۱، ریو + ۵ و برنامه اجرای ژوهانسبورگ(JPOI)

در خصوص دستور کار ۲۱ بایستی گفت که برنامه ای برای دستیابی به اهداف توسعه پایدار در قرن بیست و یکم است

مشتمل بر ۴ بخش و ۴۰ فصل میباشد که اهم موضوعات آن در ارتباط با کشاورزی به شرح زیر است:

  • فصل ۸: تصمیم گیری در زمینه توسعه پایدار
  • فصل ۱۱: مبارزه با جنگل زدایی
  • فصل ۱۲: مبارزه با بیابانزایی و خشکسالی
  • فصل ۱۴: ترویج کشاورزی و توسعه پایدار روستایی
  • فصول ۱۵ و ۱۶: حفظ تنوع زیستی و مدیریت فناوری زیستی
  • فصل ۱۸: حفظ و مدیریت منابع آبهای شیرین
  • فصل ۱۹: مدیریت مواد شیمیایی سمی
  • فصل ۲۱: مدیریت صحیح پسماندها و پسابها
  • فصل ۳۲: تقویت نقش کشاورزان

 

پیشینه توسعه پایدار در ایران :

این مفهوم برای نخستین بار توسط پروفسور اتر و همکاران ( ۱۳۴۹ ) در مباحث جنگلداری و مدیریت جنگل ها در دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران مطرح شده  و در آنها بر مدیریت و بهره برداری پایدار از جنگلها تاکید شده است. در این مباحث اصول و مبانی متعددی در رابطه با بهره برداری پایدار از جنگلها مطرح شده است. بتدریج این مفهوم به سایر علوم تسری بویژه آمایش سرزمین تسری پیدا کرد. مخدوم ( ۱۳۷۲ ) در کتاب شالوده آمایش سرزمین ، برای نخستین بار مفهوم توسعه پایدار را در مباحث برنامه ریزی های فضایی و آمایش سرزمین مطرح کرد. او در این کتاب پیش شرط تحقق توسعه پایدار مد نظر قرار دادن توان اکولوژیکی، نیروی انسانی ، تکنولوژی و منابع مالی در سیاست ها و برنامه های توسعه فضایی و آمایشی می داند.

تشکیل کمیته ملی توسعه پایدار در تاریخ ۲/۶/۷۲ با تصویب شورایعالی حفاظت محیط زیست محیط زیست رسید . بر اساس این مصوبه، شورایعالی حفاظت محیط زیست مقرر کرد تا به منظور سیاست گذاری و هماهنگی برنامه های توسعه اقتصادی و اجتماعی با اهداف حفاظت محیط زیست و دستاوردهای اجلاس زمین در ریودوژانیرو در کشور، کمیته ای تحت عنوان کمیته ملی توسعه پایدار با عضویت نمایندگان تام الاختیار وزارتخانه های مسکن و شهرسازی، صنایع و معادن، جهاد کشاورزی، نیرو، امورخارجه، فرهنگ و آموزش عالی، نفت، سازمان مدیریت و برنامه ریزی و سازمان حفاظت محیط زیست تشکیل شد. این کمیته زیر نظر شورایعالی حفاظت محیط زیست فعالیت کرده و دبیرخانه آن در سازمان حفاظت محیط زیست است. وظایف کمیته ملی توسعه پایدار به شرح زیر است:

بررسی پیش نویس چارچوب استراتژی توسعه پایدار و محیط زیست و ارائه پیشنهاد به شورایعالی حفاظت محیط زیست

ایجاد و گسترش بانک اطلاعات و مراکز اسناد در خصوص برنامه های دستور کار ۲۱ و کنوانسیون های تغییرات آب و هوا و حفاظت از تنوع زیستی

ارائه پیشنهاد به منظور تعیین سیاست واحد و هماهنگ در خصوص مسائل مربوط به دو کنوانسیون تغییرات آب و هوا و حفظ گونه های زیستی و اصول جنگل و نیز دستورکار ۲۱ در مجامع بین المللی و وزارتخانه ها و سازمانهای کشوری

برنامه ریزی پروژه های مشترک اجرائی – تحقیقاتی در زمینه مسائل مربوط به کنوانسیون تغییرات آب و هوا، حفظ گونه های زیستی، اصول جنگل و نیز دستورکار ۲۱ با کشورهای منطقه که دارای موقعیت های مشابه هستند

بررسی اقدامات انجام یافته جهت اجرای استراتژی توسعه پایدار و محیط زیست و پیگیری اقدامات

ارکان کمیته ملی توسعه پایدار شامل کمیته ملی، دبیرخانه و کمیته های فرعی است. تعداد اعضاء کمیته ملی توسعه پایدار ۱۸ نفر شامل رییس، نایب رییس و۱۶ نفر نمایندگان وزارتخانه ها، سازمانها و نهادهای زیر می باشند:

نیرو  ،نفت،کشور،صنایع و معادن،امور خارجه،جهادکشاورزی،مسکن وشهرسازی،هواشناسی،حفاظت محیط زیست،فرهنگستان علوم،تشکلهای مردمی،علوم و تحقیقات فناوری،ارتباطات و فناوری اطلاعات،مدیریت و برنامه ریزی،بهداشت، درمان و آموزش پزشکی،یک نفر از مقامات عضو شورایعالی محیط زیست .

رییس کمیته ملی توسعه پایدار ، معاون رییس جمهور و رییس سازمان حفاظت محیط زیست می باشد. کمیته ملی توسعه پایدار برای پیشبرد اهداف و سیاست های توسعه پایدار و متناسب با دستور کار ۲۱ دارای ۱۲ کمیته فرعی است که بسته به مورد در سازمان حفاظت محیط زیست و سایر دستگاههای تشکیل می شود. کمیته های فرعی وابسته به کمیته ملی توسعه پایدار متشکل از ۱۲ کمیته فرعی می باشدکه عبارتند از:

۱)مواد زائد و شیمیایی خطرناک۲)کنوانسیون رامسر۳)تنوع زیستی۴)آبهای بین المللی۵)تغییرات آب و هوا۶)تسهیلات جهانی محیط زیست۷)اصول جنگل۸)دستور کار ۲۱۹)مدیریت توسعه پایدار شهری۱۰)توسعه پایدار روستایی۱۱)بهره وری سبز و تولید پاکتر۱۲)آموزش برای توسعه پایدار: ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۴ با عنوان دهه آموزش برای توسعه پایدار (لازم به ذکر است که در حال حاضر برخی از این کمیته ها فعال نمی باشند.)

 

تاسیس دفاتر محیط زیست در دستگاههای اجرایی:

در راستای گسترش و تعمیم موضوع توسعه پایدار و حفاظت از محیط زیست در سال ۱۳۷۷لایحه تاسیس دفاتر محیط زیست در دستگاهای اجرایی بالاتر ۵۰۰۰ پرسنل و تحت نظارت مستقیم بالاترین مقام دستگاه  از طرف معاون رئیس جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست به هیات دولت پیشنهاد و در همان سال تصویب و برای اجرا به سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور ابلاغ گردید.

چالش های موجود در دهه جاری در جهان

محیط زیست عبارت است از فضای پیرامونی که هر سازمان در آن فعالیت می کند مانند هوا، خاک، منابع طبیعی، گیاهان ، جانوران ، انسانها، و ارتباط بین آنها.

محیط زیست دو نقش عمده ایفاء‌می نماید :‌

۱-  تامین منابع اولیه برای ادامه حیات شامل زمین ، غذا ، انرژی ، هوا و …

۲-   محلی برای دفن و مصرف مواد زاید

بنابراین آلودگی محیط زیست به معنای به خطر افتادن حیات بر روی کره زمین است

از جمله مهم ترین چالش هایی که در حال حاضر با آن روبرو هستیم می توان به موارد ذیل اشاره نمود :

چالش۱: مدیریت پایدار سیاره در حال تغییر (تغییرات اقلیمی)

چالش۲: انرژی پایدار

چالش۳ : امنیت غذایی                                          

چالش۴ : جنگل و مرتع پایدار                       

چالش۵ : آب پاک و سالم    

چالش۶: صنعت شیلات پایدار                           

چالش۷: حفاظت و بهره برداری پایدار از تنوع زیستی

چالش ۸: سلامتی و بهداشت

چالشهای فراروی توسعه پایدار و کشاورزی پایدار در ایران

  • فقدان استراتژی توسعه پایدار کشاورزی
  • فقدان شاخصهای پایداری در زیربخشهای مختلف (اعم از محصولات و یا فناوری)
  • ضعف وحدت رویه و ثبات در فرآیندهای سیاستگذاری
  • و تصمیم گیری بعنوان عوامل بالقوه ناپایداری
  • عدم تعیین ظرفیتهای بخش کشاورزی برای ایجاد اشتغال و جلوگیری از فشار بر منابع براساس یک مطالعه علمی جامع و متقن
  • ضعف ارتباط تحقیقات و اجرا و ضرورت اعمال نگرشهای پایداری
  • عدم توجیه کافی مدیران ارشد بخش نسبت به موضوع کشاورزی پایدار
  • ضعف هماهنگی درهدفمند شدن یارانه ها در بخش، متناسب با اهداف کشاورزی پایدار

از طرفی در کشاورزی پایدار اهدافی را متصور هستیم که عبارتند از: بهره وری بهینه از استعداد بالقوه زیست شناختی گونه های گیاهی جانوری،برقراری عدالت اجتماعی از دیدگاه دسترسی به منابع و فرصتها تولید محصولات کشاورزی،کاهش میزان کاربرد آن دسته از نهاده ها که مصرف آنها موجب تخریب محیط زیست، صدمه به سلامتی مصرف کنندگان و بهداشت کشاورزان می شود.استفاده ی بهتر از دانش بومی،افزایش خوداتکایی در میان کشاورزان و روستاییان،سازگاری و انطباق الگوهای کشت با استعداد تولید طبیعی،تولید اقتصادی و کارآمد با تاکید بر مدیریت تلفیقی در مزارع، حفاظت از آب و خاک، انرژی و منابع زیستی،افزایش تولید محصولات پاکتر کشاورزی و بالا بردن ضریب سلامت تولیدات کشاورزی، افزایش مشارکت واقعی دست اندرکاران تولید در بخش کشاورزی در سیاستگذاریها، برنامه ریزیها و تصمیم گیری و اجرای طرحهای تحقیقاتی و تولیدی،کاهش ضایعات و استفاده ی مجدد از آنها (اعم از جامد و غیر جامد) به شکلی موثر و قابل قبول،استفاده از فناوری پاک و مکانیزاسیون مناسب و سازگار با محیط زیست

 

جمع بندی:

به طور کلی در سطح ملی ضعف سازمان محیط زیست و کمیته ملی توسعه پایدار در اجرایی کردن منویات اهداف جهانی توسعه پایدار و عدم هماهنگی مطلوب آن سازمان در یکپارچگی دستگاه های اجرایی برای نیل به اهداف ترسیم شده ،نگاه بخشی دستگاه های اجرایی و تمرکز برای ارائه آمارهای توسعه بدون پشتوانه پایدار،عدم تخصیص بودجه مکفی به دستگاه های اجرایی و سازمان های تحقیقاتی به موضوع محیط زیست و توسعه پایدار ،فقدان قوانین و آیین نامه های اجرایی موثر در حوزه محیط زیست یا عدم اجرای آن ها،دیدگاه فانتزی پنداری محیط زیست و توسعه پایدار در نظر بسیاری از مدیران اجرایی و فقدان اطلاعات در خصوص جایگاه توسعه پایدار و محیط زیست در طیف ها و لایه های مختلف اجتماعی و فرهنگی و حتی دانشگاهی.در بخش کشاورزی نیز می توان عدم برنامه جامع پایش و اصلاح آلاینده ها ،مصرف بی رویه کود و سم و باقیمانده آنها در محصولات کشاورزی و همچنین بقایای آنتی بیوتیک و هورمون در محصولات دامی و ابزیان و آلودگی اراضی به سبب آلینده های شهری و صنعتی و نیز راندمان پایین آبیاری مزارع کشاورزی و عدم برنامه جامع تصفیه و بازچرخانی در بخش کشاورزی و از همه مهم تر عدم تخصیص بودجه مکفی برای تحقیق و پژو هش و اجرای موارد فوق الذکر را می توان از جمله مهم ترین موارد آسیب های موجود در دستیابی به توسعه پایدار برشمرد که این مهم نیاز به یک انقلاب فرهنگی در مقوله محیط زیست و تسعه پایدار است که خود نیز مستلزم بستر سازی مطلوب و موثر از سوی افراد و نهادهای تاثیر گذار در کشور می باشد.

 

منابع:

۱-ابراهیمی، محمد صادق و دیگران( ۱۳۸۲ )، توسعه پایدار کشاورزی، ماهنامه جهاد، شماره ۲۵۸

۲- دفتر محیط زیست و توسعه پایدار کشاورزی ( ۱۳۸۳ )، مجموعه قوانین و اقدامات ، وزارت جهاد

کشاورزی.

۳- راد کلیفت، مایکل ( ۱۳۷۲ )، توسعه پایدار ، ترجمه حسین نیر . مرکز مطالعات و برنامه ریزی اقتصاد

کشاورزی.

۴- روزنامه اطلاعات( ۱۳۷۵ )دوشنبه. ۲۷ آبان. کشاورزی زمزمه رهایی از واردات محصولات حیاتی

 

۵- صداقتی، محمود ( ۱۳۷۱ )، سیستم های کشاورزی پایدار و نقش آن در حفاظت وبهره برداری از منابع طبیعی ، مجموعه مقالات ششمین سمینار ترویج کشاورزی ایران، وزارت کشاورزی.

۶- طراوتی، حمید ( ۱۳۷۷ )، دستور کار ۲۱ ، ترجمه گزارش برنامه عمران ملل متحد، انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست.

۷- عسگری، حسین( ۱۳۷۸ )، مفاهیم توسعه پایدار، ماهنامه جهاد بهره وری وزارت جهاد کشاورزی.

۸- کلانتری، عیسی( ۱۳۷۵ )، سخنرانی در نخستین سمینار کنگره علوم باغبانی. برزگر شماره ۷