در خصوص استفاده از مالچهای سنگی (شن، ماسه بادی، سنگریزه، پوکه معدنی، سنگ پا، و غیرو) تحقیقات وسیعی در جهان و تا حدودی در کشور انجام شده است. هرچند اثرات مثبت این روش در کاهش مصرف آب و حتی کنترل شوری (در خاکهای شور) محیط ریشه به اثبات رسیده است، ولیکن، هنوز جایگاهی در کشاورزی […]

در خصوص استفاده از مالچهای سنگی (شن، ماسه بادی، سنگریزه، پوکه معدنی، سنگ پا، و غیرو) تحقیقات وسیعی در جهان و تا حدودی در کشور انجام شده است. هرچند اثرات مثبت این روش در کاهش مصرف آب و حتی کنترل شوری (در خاکهای شور) محیط ریشه به اثبات رسیده است، ولیکن، هنوز جایگاهی در کشاورزی کشور به عنوان روشی کارآمد برای مدیریت رطوبت ریشه خاک و کاهش مصرف آب پیدا نکرده است. با این حال، با توجه به مسائل بحران آب، سزاوار است که استفاده از انواع مالچهای سنگی مورد توجه جدی قرار بگیرد.

استفاده از مالچهای سنگی، در قدیم و حتی شاید در حال حاضر، در برخی نقاط کویری کشور مرسوم بوده است. ولیکن، به تدریج به بوته فراموشی سپرده شده است. در گذشته از سنگهای بزرگ (مانند قلوه سنگ) استفاده می شد، بدین ترتیب که در اطراف درختان مو یا میوه را سنگچین می کردند، و بدین ترتیب هم تبخیر آب را کاهش می دادند، که به تبع آن حرکت رو به بالای آب و انتقال املاح کاهش می یافت، و هم از رطوبت موجود در هوا به صورت شبنم تا حدی استفاده می کردند. جمع آوری دستی قلوه سنگ و چیدن دستی آن به دور درخت یا بوته هایی مانند هندوانه، کاری دشوار بود. اما با توسعه صنعت معدن کشور و پیشرفتهای تکنولوژی در زمینه های حمل و نقل و فرآوری سنگها، و مکانیزاسیون کشاورزی، استفاده تجاری و در سطح وسیع از مالچهای سنگی در منظرسازی، فضای سبز و باغات و حتی کشاورزی رایج کاملا امکان پذیر و اقتصادی می باشد. مصداق بارز این روش در جزایر قناری در کشور اسپانیا است که حتی در زمان حاضر نیز، بدون آن کشاورزی و کشت محصولاتی مانند پیاز و ذرت و عدس، در شرایط دشوار این جزیره امکان پذیر نیست. در این جزیره حداقل از ۲۰۰ سال پیش استفاده از سنگهای پوکه معدنی (tephra mulch) مرسوم بوده و جزو لاینفک کشاورزی این منطقه (که خشکترین منطقه در اروپا است)، می باشد. قابل ذکر است که بارندگی در این جزیره ۱۵۰ میلیمتر در سال، تبخیر بالای ۲۰۰۰ میلیمتر، خاک رسی و سنگین، و خاکها مشکل شوری و سدیمی دارند. در این جزیره با همان بارندگی ۱۵۰ میلیمتر در سال کشاورزی می کنند (دیم کاری). بعد از ۱ سال شوری خاک با همان بارندگی سالیانه و کاهش بالای ۹۰% تبخیر (بسته به ارتفاع و سایز دانه های مالچ)، به تدریج به اعماق پایینتر رفته و زمین را برای کشاورزی آماده می نماید. آنها در کرتهای ۱۰۰۰ متری، لایه ای بین ۱۰-۱۲ میلیمتر از سنگریزه های پوکه معدنی قرار می دهند، و هر ۲۰ سال آن را دوباره تجدید می نمایند. اگر کلمات را در گوگل سرچ بفرمایید، مقالات علمی خیلی خوبی را می توانید در این زمینه پیدا کنید. این روش در اسپانیا به خوبی مورد تحقیقات نسبتا دراز مدت میدانی و مزرعه ای قرار گرفته، و بخوبی اثرات مثبت آن مستند شده است. بنده نیز این مالچ را در شهر داراب به عنوان یک پروژه دانشجویی در ستون پلی اتیلین و بدون گیاه بررسی کرده ام (مقاله را پیوست کرده ام). البته متاسفانه نشد از سایز مورد نظرم استفاده کنم و با اجبار از سایز ۱-۵/۱ سانت استفاده کردم که منجر به کاهش بالای ۶۵% تبخیر شد.

مالچ سنگی در منطقه دریاچه ارومیه می تواند چند فایده داشته باشد.

  • کاهش قابل توجه مصرف آب و افزایش دور آبیاری در باغات
  • کاهش شوری خاک سطحی توسط آبیاری یا بارندگی
  • کاهش حرکت بلورهای نمکی که در سطح خاک ممکن است تجمع یافته باشند. ممکن است، به تدریج و طی چند سال املاح در زیر مالچ حل شده و توسط باران و برف به لایه های زیرین حرکت کنند و در هوا منتشر نشوند.
  • اگر در اطاق خود دو سه گلدان گلهای آپارتمانی دارید، می توانید یکی از آنها را با ارتفاع ۵/۷ تا ۱۰ سانتی متر مالچ سنگی تیمار کنید. آبیاری و رشد آن را با گلدان دیگر مقایسه بفرمایید. این یک آزمایش ساده است که می تواند تا حدودی اثرات مثبت مالچ سنگی را با سرعت بیشتری نشان داده و یک اطمینان نسبی از کارآیی آن در محقق ایجاد نماید.
  • اگر در فضای سبز محوطه مرکز تحقیقات، درختانی تقریبا یکدست در جداول یا جوی آب وجود دارد، می توان این روش را امتحان کنید. مالچ سنگی را با همان ارتفاع که در بالا ذکر شد، در پای ۲-۳ درخت ریخته، و میزان آبیاری آن و میزان رطوبت خاک را بررسی نمایید.
  • این آزمایش در گلخانه (مانند خیار و گوجه) نیز قابل انجام است.

نکته مهم، انتخاب نوع مالچ سنگی و سایز است. سنگریزه های حاصل از کارگاه های سنگ قابل استفاده هستند. در شیراز انواع سایزها و رنگهای آن موجود بود. پوکه معدنی هم در تبریز موجود است و فکر کنم حتی معادن آن در استان موجود باشد. مزیت پوکه معدنی یا سنگریزه های سنگ پا، نسبت به سنگریزه، سبکی آن است. اما در مورد سایز مورد استفاده باید به عرض برسانم که هر چه ریزتر بهتر است. در صورت امکان بین ۵-۷ میلیمتر باشد بهتر است. هر چه ریزتر باشد کارآیی آن بالاتر است. نتایج تحقیقات مختلف ارتفاع ۱۰ سانتیمتر را بیشتر توصیه کرده اند، اما اگر ۷-۸ سانتیمتر هم شد مناسب است. ۵ سانتیمتر مناسب نیست.

 

همچنین، ممکن است در مورد اقتصادی بودن آن بحث پیش بیاید. باید گفت که کارکرد مالچهای سنگی حداقل ۲۰ سال می باشد. لذا، هزینه اولیه آن حداقل باید تقسیم به ۲۰ سال شود. در ضمن، منافع حاصل از مصرف آن هم ارزش اقتصادی و هم ارزش اجتماعی دارد که کاربرد آن را توجیه پذیر می سازد.

تهیه کننده:دکتر خورسندی