خاک،پیکره ای طبیعی و پویاست که بر اثر فرایندها و عوامل خاکساز تشکیل شده و دربرگیرنده مواد معدنی و آلی است که پوسته خارجی زمین را می پوشاند و گیاهان قادر به روییدن در آن می باشد و پوشش های آبرفتی و سنگی سطح زمین نیز در بر می­گیرد. خاک به عنوان منبع طبیعی ، […]

خاک،پیکره ای طبیعی و پویاست که بر اثر فرایندها و عوامل خاکساز تشکیل شده و دربرگیرنده مواد معدنی و آلی است که پوسته خارجی زمین را می پوشاند و گیاهان قادر به روییدن در آن می باشد و پوشش های آبرفتی و سنگی سطح زمین نیز در بر می­گیرد.

خاک به عنوان منبع طبیعی ، سرمایه ملی و بستر حیات، نقش اساسی در استقرار و رشد جوامع بشری و نیز سایر مخلوقات دارد و در واقع بخشی از زنجیره غذایی انسان و سایر حیوانات از خاک می باشد به همین دلیل هرگونه آلودگی موجود در خاک می­تواند در طی زنجیره غذایی، به سطوح بالاتر انتقال یافته و در نهایت در انسان تمرکز یابد. خاک از منابع تجدیدپذیر به شمار  می رود اما براساس مراجع مختلف تشکیل هر سانتی­متر خاک در شرایط مختلف آب و هوایی از ۱۰۰ تا ۱۰۰۰۰ سال طول       می کشد. هزینه رفع آلودگی هر متر مکعب خاک به روشهای مختلف، بین ۵۰ تا ۵۰۰۰ دلار است (ارزان ترین قیمت مرتبط به تبدیل خاک آلوده به بتن است). از سوی دیگر، رفع آلودگی خاک فرآیندی بسیار درازمدت است .

با درک عمیق قدر و منزلت منابع خاک کشور و لزوم حفظ و حراست از این سرمایه خدادادی جهت بهره برداری پایدار و حفظ امانت برای نسلهای آینده، اعتقاد راسخ داریم که توسعه پایدار هیچ کشوری بدون توجه بـه منـابع خـاک، دسـت یافتنی نخواهد بود. سال ۲۰۱۵ میلادی از طرف سازمان ملل متحد به عنوان سال جهانی خاک تعیین و نامگذاری شده است. همچنـین در هر سال روز پنجم دسامبر( ۱۵ آذر)، به عنوان روز جهانی خاک معرفی گردیده است. بزرگداشت این سال و این روزها از طرف جامعه جهانی بیانگر لزوم توجه هرچه بیشتر به این سرمایه عظیم خدادادی است کـه بـه علـت افـزایش نیازهـای روزافزون جمعیت جهان تحت فشار مضاعف قرارگرفته است. امروزه آثار زیانبار عدم توجـه بـه سـنت هـای الهـی و سـوء مدیریت در بهرهبرداری از منابع خاک و اراضی پدیدار گشته و زنگ خطر جدی را در مورد رفاه، سـلامت، و حتـی ادامـ ه حیات بشر به صدا درآورده است.

خاک یکی از منابع مهم و ارزشمند طبیعت است. بدون داشتن خاک سالم حیات و زندگی روی زمین امکانپذیر نخواهد بود. ۹۵% غذای انسان از زمین حاصل میشود. برنامه ریزی برای داشتن خاکی سالم و تولید کننده لازمه بقای انسان است. ورود مواد، ارگانیسمهای زیستی یا انرژی به درون خاک سبب تغییر کیفیت خاک میشود. همین مسئله باعث میشود که خاک از حالت طبیعی خود خارج شود.
خاک از دو بخش تشکیل شده است. یکی بخش زنده خاک و دیگری بخش مرده خاک میباشد. بخش مرده خاک شامل سنگهای هوازده و مواد معدنی حاصل از پوسیدگی گیاهان و جانوران میباشد (که مواد آلی یا هوموس نامیده میشود) و هوا و آب نیز در این بخش قرار میگیرند. اما خاک زنده، خاکی است که دارای جانوران کوچک همچون حشرات و کرمها است و در آن گیاهان، قارچها، باکتریها و سایر میکروبها قرار دارند. نمونه بارز خاک ۵۰% مواد معدنی و آلی و ۵۰% هوا و آب دارد که فضاهای خالی موجود در خاک را پر میکند و ارگانیسمهای زنده خاک را نگه میدارد.
بر اثر فعالیتهای مختلف انسانی، خاک دچار آلودگی میشود. اکثر این آلودگی ها بر اثر تصادف وسایل نقلیه ای که مواد آلوده کننده جا به جا میکنند، اتفاق می افتد.
آلوده کننده های دیگری که سبب آلودگی خاک میشوند شامل اتومبیلها، کامیونها و هواپیماهایی هستند که زباله جا به جا نمیکنند ولی موادی از قبیل سوخت حمل میکنند، که بر اثر ریخته شدن و خارج شدن آنها از وسیله نقلیه آلودگی خاک رخ میدهد.
عواملی مانند فعالیتهای انسانی نیز باعث آلودگی خاک میشوند. ریختن مواد سمی مانند انواع حلالها، مواد رنگی و شوینده ها آلودگی زمین و خاک را گسترش میدهند.
خاک ها به عنوان پالاینده های طبیعت محسوب می شوند . علاوه بر اینکه تأمین کننده مواد غذایی هستند ، خاصیت تصفیه کنندگی نیز دارد . این خاصیت خاک در اثر خواص فیزیکی آنها ( عمل نفوذ آب از منافذ ) ، خواص شیمیایی آنها ( جذب سطحی و تبخیر ) و خواص زیستی آنها ( تجزیه و فساد مواد آلی ) حاصل می گردد .

– سفره اصلی غذای ما خاک است. بیشتر آنچه که در سر سفره غذایمان می خوریم و می نوشیم، ریشه در خاک دارند. ما میوه ها و سبزی ها را قبل از خوردن می شوییم. برنج را با وسواس پاک می کنیم. ظرف های غذا و دستهایمان را می شوییم. سفره و میز غذا را به دقت پاک می کنیم. با این همه آیا می توانیم مطمئن باشیم که غذایمان پاک است؟

مراجع می فرمایند چیز نجس با شستن پاک می شود ولی عین نجاست را نمی توان با آبشویی پاک کرد. راستی اگر میوه ها و سبزی ها، نان، برنج، گوشت، شیر، آب و سایر غذاها و نوشیدنی های سر سفره ما از درون آلوده باشند، تکلیف چیست؟

اگر ما خاک را آلوده کنیم، این آلودگی مستقیما از طریق گیاهان (مثل انواع میوه ها و سبزیجات، برنج و گندم) و به طور غیرمستقیم از طریق علوفه ای که توسط دام مصرف می شود و گوشت و فرآورده های حیوانی را آلوده می کند به بدن ما می رسد و موجب می گردد که طعام رنگارنگ سفره ما، ظاهری فریبنده و درونی آلوده داشته باشد. به جرات می توان گفت بسیاری از بیماریهای ما ریشه در خوراک ما دارند. ما در تغذیه خود به عناصری گوناگون از جمله آهن، کلسیم، روی، مس و غیره نیاز داریم تا زنده باشیم، شاداب باشیم، عصبی نباشیم، به خوبی بتوانیم فکر کنیم و هزار کار دیگر انجام دهیم.

این عناصر در خاک هستند و با انتقال به گیاهان و دام نهایتا به بدن ما می رسند. در عین حال، خاک می تواند در اثر بی ملاحظگی ما به عناصری سمی مثل سرب، کادمیم، آرسنیک و میکروبهای بیماری زا آلوده شود و نهایتا این سموم وارد بدن ما شوند و منشا بسیاری از بیماریها از جمله انواع سرطان باشند.

پس سفره اصلی غذای ما خاک است. بصیرت این است که اگر پاکیزگی را نشانه ایمان می دانیم باید مهمتر از دستهای پاک و ظروف و میوه شسته، خاک را پاک نگه داریم. به راستی آیا غذاهای آلوده، از نظر شرعی حلال هستند؟

– ظرف اصلی آب ما، خاک است. آب گوارایی که از چشمه یا شیر آب و یا بطریهای آب معدنی می نوشیم در واقع در گذر از تصفیه خانه طبیعی خاک، پاک می شود و بدست ما می رسد. این حکمتی عجیب و آیه ای روشن برای شناخت خداست که از دل خاک و گِل، آبی پاک روان می سازد. راستی اگر ما خاک را به انواع سموم و میکروبها و غیره آلوده کنیم، شستن لیوان چه فایده ای دارد؟ برای نوشیدن آبی پاک و گوارا باید خاک را پاک نگه داریم.

ما در تغذیه خود به عناصری گوناگون از جمله آهن، کلسیم، روی، مس و غیره نیاز داریم تا زنده باشیم، عناصر در خاک هستند و با انتقال به گیاهان و دام نهایتا به بدن ما می رسند. در عین حال، خاک می تواند در اثر بی ملاحظگی ما به عناصری سمی مثل سرب، کادمیم، آرسنیک و میکروبهای بیماری زا آلوده شود و نهایتا این سموم وارد بدن ما شوند و منشا بسیاری از بیماریها از جمله انواع سرطان باشند.

– خاک مخزنی پرگنجایش و امن جهت نگهداری مطمئن آب برای ماست. عملکرد دوگانه و دقیق خاک در هدایت آب سطحی به مخزن زیرزمینی و ایجاد مقاومتی موثر برای جلوگیری از تبخیر آب زیرزمینی، شگفت انگیز است و نشانه ای آشکار برای شناخت قدرت پروردگار است برای آنان که می اندیشند. خاک اگر تخریب نشده باشد از طریق تخلخل و منافذی که در بین ذرات خود دارد، کانالهایی که مورچه ها، موریانه ها، خرخاکی ها، کرمهای خاکی، ریشه گیاهان و غیره ایجاد کرده اند، به خوبی آب باران را به زیر زمین هدایت می کند.

ذخیره کردن آب در مخزن زیرزمینی بویژه در مناطق خشک و نیمه خشک مثل کشور ما بسیار ایمن تر، به صرفه تر، طبیعت دوستانه تر، و گزندناپذیرتر ار ذخیره کردن آب در مخازن روزمینی مثل سدها است. هوا هر چه قدر هم مرطوب باشد باز همانند آتشی گرم و تشنه است که آب را با ولع تمام می بلعد. خاک نمی گذارد دست هوای تشنه به آب زیرزمینی برسد و از تبخیر و هدر رفت آب ذخیره شده در زیر زمین جلوگیری می کند. برای مدیریت آب باید خاک را مدیریت کنیم.

– خاک خوب، محیطی مناسب و سرشار از انواع موجودات زنده کوچک ولی پرتلاش و غیرتمند است! تنوع موجودات زنده در زیرسطح خاک بیشتر از روی زمین است. در درون خاک، موجوداتی گوناگون و پرکار زندگی می کنند که سرسپرده و عاشق کار خویشند! بوم شناسان خاک به کرمهای خاکی، مورچه ها، موریانه ها، خرخاکی و مانند اینها “مهندسین خاک” می گویند و واقعا چه مهندسان کاردان و پرتلاشی هستند.

آنها یکسره در تکاپو هستند تا معماری خاک را به شکلی مناسب و متناسب با کارکردهای خاک درآورده و حفظ کنند تا خاک بتواند کار خودش را به خوبی انجام دهد. آنها مهندسین کاربلدی هستند، نه کارشکنی می کنند، نه پشت میزشان چرت می زنند، نه دزدی و اختلاس می کنند، نه از کار می زنند و نه با عینک دودی و کیف چرمی شان فخر می فروشند، بلکه وقت و بی وقت فقط کار می کنند.

امنیت غذایی، یکی از اجزای اصلی امنیت ملی هر کشور است. سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (۱۹۹۶)، امنیت غذایی را به‌شرح زیر تعریف می‌کند: دسترسی فیزیکی و اقتصادی تمام مردم در همه اوقات به غذای کافی، سالم و مغذی برای داشتن یک زندگی سالم و فعال. با توجه به ترجیحات غذایی، در حال حاضر بیش از ۹۹ درصد غذای مورد نیاز بشر از خاک تولید می‌شود و این موضوع، امنیت غذایی جوامع مختلف را به سرنوشت خاک‌ها پیوند داده است. خدشه‌دارشدن این امنیت می‌تواند مشکلات فراوان اجتماعی و چالش‌های امنیت ملی را به‌دنبال داشته باشد.
برنامه معاهده جهانی برای مبارزه با بیابان‌زایی، تخریب زمین‌ها را یک فرآیند طبیعی یا ناشی از فعالیت بشر می‌داند که باعث می‌شود زمین‌ها به‌مدت طولانی نتوانند کارکردهای اقتصادی یا بوم‌شناختی خود را ایفا کنند. تخریب زمین‌ها در حال حاضر اصلی‌ترین تهدید امنیت غذایی در جهان و درحال تبدیل‌شدن به یک محدودیت جهانی برای توسعه اقتصادی است و به آن سومین چالش قرن ۲۱ (بعد از دو چالش تغییر اقلیم جهانی و کمبود آب شیرین) اطلاق می‌شود. بعضی از پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهند که منابع خاک، به‌دلیل تخریب‌ها و سوءمدیریت‌ها در آینده نه‌چندان دور (کمتر از یک قرن) توان تأمین نیاز غذایی بشر را ازدست خواهند داد.
وضعیت زمین‌های کشاورزی
منابع خاک در موارد متعددی مورد استفاده قرار می‌گیرند و خدمات گسترده‌ای را در اقتصاد، سلامت انسان و زیست‌بوم و حفاظت محیط زیست ارائه می‌کنند که بعضی از آنها عبارتند از: تأمین امنیت غذایی جوامع، تولید مواد اولیه پوشاک و چوب، چرخه مواد غذایی و تغییر و تبدیل و ذخیره آنها، توزیع، تنظیم جریان، تصفیه و ذخیره‌سازی آب در طبیعت، و حفاظت کمّی و کیفی آن، تنظیم هوا و تعادل‌بخشی به ترکیب گازهای جوّ زمین، ذخیره کربن اتمسفر و کاهش گازهای گلخانه‌ای، حمایت و حفاظت از تنوع زیستی گونه‌ها، پالایش آلاینده‌ها و مواد سمی، استحاله پسماندها، تصفیه فاضلاب‌ها، ذخیره و نگهداری بذر گیاهان و ذخایر ژنتیکی ارزشمند، تأمین نیازهای روحی- روانی و زیبایی‌شناختی انسان، کاربردهای عمرانی، شهرسازی، صنعتی، داروسازی، تولید انرژی و …. سهم سرانه افراد بشر از زمین‌های کشاورزی در جهان، به‌سرعت در حال کاهش است. میانگین زمین‌های کشاورزی در طول یک دوره ۳۰ساله (۱۹۶۱ تا ۱۹۹۱) بین ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش یافته و کمترین و بیشترین میزان کاهش به‌ترتیب در امریکای جنوبی و افریقا رخ داده است.
در ایران با مساحتی حدود ۱۶۵ میلیون هکتار، خاک‌های مناسب کشاورزی محدود است و بیشتر زمین‌های موجود نیز از توان تولیدی زیادی برخوردار نیستند. در حال حاضر فقط ۵ر۱۸میلیون هکتار از زمین‌های کشور مستعد کشاورزی و بهره‌برداری‌اند که از زمان‌های گذشته تا به‌حال تحت کاربری کشاورزی (زراعت و باغ) بوده‌اند و افزایش آنها نیز تقریباً ناممکن است. این زمین‌ها شامل کشت آبی (حدود ۴۵درصد) و دیم (حدود ۵۵درصد) اند و استعدادهای متفاوتی دارند. هر ساله حدود ۵ر۳ میلیون هکتار از زمین‌های دیم نیز تحت آیش (نکاشت) قرار می‌گیرند. و درمجموع، کمتر از ۷ درصد کل زمین‌های کشور (۳ر۱ میلیون هکتار) جزو زمین‌های بدون محدودیت کشت‌اند که بیش از ۲۵ درصد تولیدات غذایی سالانه کشور در آنها انجام می‌گیرد. متأسفانه این زمین‌های حاصل‌خیز اکثراً در کنار شهرها واقع شده‌اند و درمعرض خطر تبدیل به بافت‌های شهری و صنعتی هستند.

فرسایش خاک حاصل مدیریت نامناسب منابع آب و بهره وری خاک و تغییر اقلیم و خشکسالی است.در آمریکا برای هر تن خاک ۲۷ دلار ارزشگذاری شده است . بر این اساس فرسایش خاک سالانه ۵۶ میلیارد دلار به کشور خسارت وارد می کند.بر اساس فرمایش رهبر معظم انقلاب شاید مشکل حفاظت از منابع آب و خاک باشد اما خاک مهمتر است زیرا به دلیل مختلف از جمله وسعت و حجم زیاد نمی توانیم آن را منتقل کنیم.نرخ فرسایش خاک درآذربایجان شرقی ۵ تا ۱۰تن در هر هکتار گزارش شده است که بسته به مناطق مختلف، متفاوت است.ایران جزو کشورهایی است که در رده های بالای فرسایش خاک در دنیا قرار دارد.
بیش از ۶۰ درصد توفان های گرد و غباری که واردکشور می شود از عراق و سوریه، عربستان و اردن است . بعضی از زمین های استان  به دلیل نبود مدیریت منابع آب به کانون های داخلی شکل گیری گرد و غبار تبدیل شده اند و برخی زمین های کشاورزی نیز به دلیل کاهش منابع آب رها شده اند که می توانند بخشی از توفان های گرد و غبار را تولید کنند. سدسازی نیز باعث شده آب هایی که در گذشته در دشت ها و آبخیرها جاری،و رطوبت خاک را تامین می کرد نداشته باشیم و خشکی بیش از اندازه بوجود آید و با وزش باد با سرعت کم نیز شاهد گرد و غبار باشیم.
بخشی از گرد و غبار نیز به نبود رطوبت کافی در خاک به دلیل اجرای طرح های انتقال آب میان حوضه ای بوجود آمده است.
در حوضه های بالادست، چرای بی رویه، قطع جنگل ها و نبود حفاظت خاک باعث شده فرسایش خاک افزایش یابد واین امر به آینده کشاورزی استان نگران کننده هست.

برای حفظ خاک‌ها و بهره‌برداری بهینه از آنها باید حفاظت خاک (کنترل فرسایش و تخریب خاک) و برنامه‌های مدیریت پایدار خاک در همه عرصه‌ها اجرا شود که بعضی از موارد ضروری و فوری آنها به این شرح‌اند: تصویب قانون حفاظت از خاک، جلوگیری جدی از تغییر کاربری زمین‌های حاصل‌خیز کشاورزی، مطالعه، شناسایی و تهیه نقشه خاک‌های کشور، اجرای کشاورزی حفاظتی در زمین‌های زراعی، جلوگیری از شورشدن زمین‌های کشاورزی، اجرای طرح تعادل دام و مراتع، ممانعت از تخریب جنگل‌ها، افزایش مواد آلی خاک‌های کشور، حفاظت از خاک و کنترل فرسایش در سطح ملی، اجرای برنامه ملی حاصل‌خیزی خاک‌های کشاورزی و پایش مستمر منابع خاک کشور.
پیشنهادهایی برای رفع مشکلات خاک و آب
برنامه‌ریزی‌های ملی همراه با تقویت امور ضروری آموزشی، پژوهشی و ترویجی می‌تواند به حل این مشکل کمک کند.
ایجاد و تقویت تشکیلات اجرایی متولی خاک، شناسایی و طبقه‌بندی خاک‌ها و پایش کیفیت خاک، برنامه‌ریزی برای کشاورزی حفاظتی، مهار فرسایش و رسوب و افزایش مواد آلی و بهبود حاصل‌خیزی خاک، ازجمله برنامه‌هایی هستند که این متخصص علوم خاک بر آنها تأکید می‌کند.
باید با زمینه‌سازی و اجرای مشوق‌ها و یارانه‌های هدفمند، مصرف هرچه بیشتر کودهای آلی و مصرف بهینه و متوازن کودهای شیمیایی در کشاورزی مورد توجه جدی قرارگیرد.خاک ایران در اغلب مناطق کشور از نوع آهکی است و تحت چنین شرایطی حلالیت عناصر ریزمغذی به ویژه روی، آهن، منگنز و مس در آن کم است. تداوم بهره برداری از این خاک ها و فرسایش بیش از حد خاک علاوه بر اینکه موجب افت عملکرد می شود، غلظت این عناصر غذایی را در محصولات برداشت شده هم کاهش می دهد. در چنین شرایطی که pH آب و خاک در نتیجه آهکی بودن خاک ایران عموما بالااست، کود اوره مصرفی در مزارع به راحتی به نیترات تبدیل می شود و در نتیجه فرصت برای جذب دیگر عناصر غذایی ضروری مانند روی، مس، آهن و منگنز به ویژه روی و آهن که نقش مهمی در سنتز خون بدن انسان دارند، توسط گیاه کاهش می یابد.در چنین مواردی کارشناسان توصیه می کنند که کودهای سولفاته و حتی پودر گوگرد در مزارع برای کاهش pH خاک مصرف شوند. در این صورت تبدیل اوره به نیترات کمتر شده و آمونیوم حاصل از اوره جذب گیاه خصوصا برنج می شود و مصرف کود به یک پنجم کاهش می یابد و بهره وری محصول حفظ خواهد شد و ثانیا جذب عناصر ریزمغذی توسط گیاه افزایش خواهد یافت و از این طریق نیترات کمتر ولی عناصر ریزمغذی بیشتری از طریق گیاهی که به مصرف انسان می رسد، وارد بدن می شود.

جلبک های دریایی با مصرف این مواد مغذی به سرعت رشد می کنند و هنگام تجزیه و متلاشی شدن همه اکسیژن موجود در آب های اطراف را مصرف می کنند، در نتیجه مناطق مرده وسیعی در اطراف خود به وجود می آورند که در آن هیچ موجود