یکى از تعالیم بسیار شگفت ‏انگیز اسلام که جنبه‏ هاى گوناگون آثار و برکات آن به تدریج براى بشر آشکار مى ‏شود، وجوب یک‏ ماهه «روزه» با آداب و شرایط خاص است که هر ساله مسلمانان از فواید جسمى، روحى و روانى، و اجتماعى آن بهره مند مى‏ شوند. در آیات و روایات و متون […]

یکى از تعالیم بسیار شگفت ‏انگیز اسلام که جنبه‏ هاى گوناگون آثار و برکات آن به تدریج براى بشر آشکار مى ‏شود، وجوب یک‏ ماهه «روزه» با آداب و شرایط خاص است که هر ساله مسلمانان از فواید جسمى، روحى و روانى، و اجتماعى آن بهره مند مى‏ شوند.

در آیات و روایات و متون اسلامى به برخى از آثار روزه، تحت عنوان علت یا حکمت وجوب روزه اشاره شده است. در اینجا پس از نقل چند روایت مشهور که به تأثیر روزه درسلامت روانى انسان اشاره دارد، به معرفى دوعامل عمده ناراحتى‏هاى روانى شایع در جامعه امروز ( اضطراب و افسردگى)، و بیان چگونگى تأثیر روزه در درمان یا پیش‏گیرى از موارد مذکور مى‏پردازیم.

روایات

  1. اگر دوست دارى که نا آرامى سینه ‏ات کاهش یابد، ماه رمضان و سه روز از هر ماه را روزه بگیر.
  2. روزه ماه رمضان و سه روز روزه در هر ماه، ناآرامى سینه را از بین مى‏برد.
  3. روزه سه روز درهر ماه، پنج شنبه اول و آخر و چهارشنبه وسط ماه و روزه ماه شعبان، وسوسه سینه و پریشانى‏هاى دل را مى‏برد.

مسئله اضطراب

از نگاه روانشناسان، اضطراب در حد معقول و عادى آن که در همه افراد وجود دارد، نه تنها مضرّ نیست، بلکه مى‏تواند موجب احساس مسئولیت، جدّى بودن در کار، بروز مکانیزم‏هاى سازش روانى و خلاقیت گردد. آنچه معمولاً از شنیدن واژه اضطراب به ذهن مى‏آید، نوع بیمارى اضطراب است که بیش از حد و مداوم است و با از بین بردن امکانات روانى فرد، موجب ناکامى و درماندگى وى و ایجاد اختلال‏هاى گوناگون مى‏شود. مهم‏ترین عاملى که براساس نظریه تحلیل روانى، علت همه بیمارى‏هاى روانى محسوب مى‏شود، همین اضطراب است.

برخى، قرن گذشته را قرن اضطراب و تنیدگى نامیده ‏اند. امّا در قرن بیست و یکم نیز همچنان توجه به معنویات جاى خود را به رقابت‏هاى افراطى و جلوه‏ هاى خیره کننده زندگى‏ صنعتى داده و اضطراب بشر کنونى را عمیق‏تر ساخته است؛ تغییرات سریع اجتماعى، از دست دادن ارزش‏ها و اعتقادات سنتى، و از همه مهم‏تر سست شدن اعتقادات و نداشتن دین و ایمان تسلى بخش که همگى مى‏تواند پشتیبان و حامى بشر در برابر مسائل و مشکلات باشد، اضطراب و ناراحتى بشر را افزایش داده است.

روزه و کاهش اضطراب

افراد متدیّن، به شهادت آزمون‏هاى تجربى و تجارب فردى، فشارهاى روانى و اضطراب هاى کمترى را در زندگى تحمل مى‏کنند؛ دینداران هم به لحاظ نوع نگرش منسجم و عاقبت نگرانه ‏اى که نسبت به زندگى و مرگ دارند، و هم به دلیل آنکه از حمایت اجتماعى و روانى صمیمانه‏ ترى در جامعه مذهبى خود برخوردار مى‏شوند، توانایى روانى بیشترى در مقابله با ناگوارى‏ها و مشکلات زندگى از خود نشان مى‏دهند.

نقش امید به آینده و اعتقاد به عادلانه و هدفمند بودن نظام خلقت، در جلوگیرى از بسیارى بدبینى‏ها و ناامیدى‏هاى شدید که گریبانگیر افراد و جوامع غیر دینى است، انکار ناپذیر است. مفاهیم و آموزه ‏هاى دینى، همچون توکل، تقدیر الهى و… فرد دیندار را در دو راهى‏ها و تصمیم‏ گیرى‏هاى مشکل، از استرس‏ها و اضطراب ‏هاى بیمارى‏زا دور نگه مى‏دارد.

علاوه بر این، تأثیر هر یک از اعمال عبادى از قبیل نماز، روزه، حج و… در تقویت اراده و بالا بردن سطح اعتماد به نفس، و در نتیجه حفظ آرامش و سلامت روانى فرد و جامعه قابل توجّه است. امّا اینکه چگونه روزه به صورت خاص، در کاهش اضطراب و ناراحتى ‏هاى درونى فرد تأثیر گذار است، به تحقیقات مستقل نیاز دارد.

افسردگى‏‌ها

اختلالات افسردگى از جمله شایع ‏ترین اختلالات روانى است که در بیماران به صورت‏هاى مختلف با شدّت و ضعف وجود دارد؛ اختلالات مهم افسردگى را مى‏توان به دو نوع زیر تقسیم نمود:

  1. افسردگى شدید؛ افرادى که دستخوش یک یا چند حمله افسردگى عمیق، بدون وجود حمله‏ هاى مانى مى‏شوند، تحت عنوان افسردگى شدید معرفى شده ‏اند. به نحوى که تخمین زده شده است، درصد بالایى از بیماران روانى بسترى نشده در بیمارستان را بیماران افسرده شدید تشکیل مى‏دهند.از مهم‏ترین نشانه‏ هاى افسردگى شدید، به بى‏خوابى ‏شدید، کاهش سطح انگیزه و انرژى ، احساس بى ‏ارزشى، مشکل در تفکر و تمرکز، احساس مداوم اندوه و ناامیدى و… است.
  2. افسردگى دو قطبى: اختلال افسردگى دو قطبى بر اساس نامى که براى آن انتخاب شده است، هم شامل حمله “مانى” و هم حملات افسردگى است. حمله مانى نوعى تغییر خلق ناگهانى است؛ به طورى که فرد مبتلا، ناگهان شادى بى‏حد و حصرى ‏نسبت به آنچه انجام مى‏دهد یا در فکر انجام دادن آن است، احساس مى‏کند. این شادى افراطى معمولاً با تحریک ‏پذیرى شدید همراه است و غالباً با پرگویى، بیش فعالى، پرش اندیشه، بى‏خوابى، حواس پرتى و رفتار بى ‏ملاحظه و بى ‏پروا همراه مى‏شود.

روزه و مداواى افسردگى

قرائن و شواهدى وجود دارد که نشان مى ‏دهد، روزه ‏دارى در تسریع امر بهبود بیماران مبتلا به اختلال افسردگى ‏اساسى، نقش کلیدى دارد. دکتر ایوب مالک در کتاب روزه دارى اسلامى و مسائل روانپزشکى، دو ویژگى درمانى که در روزه دارى مسلمان‏ها وجود دارد و مى‏تواند به بهبود بیماران افسردگى کمک نماید، این‏ گونه معرفى کرده است:

  1. تغییر برنامه خواب بیدارى

« گزارش شده که جلو کشیدن زمان خواب بیمار به مدت ۳ تا ۵ ساعت در طى ۲ تا ۴ روز، مى‏تواند آثار ضد افسردگى ایجاد کند. … بیدار شدن براى سحرى و انجام فرائض عبادى در سحرگاهان در روزه ‏دارى اسلامى، مى‏تواند بر مبناى تغییر برنامه خواب در طول یک ماه، تأثیرات ضد افسردگى خود را اعمال نماید که اگر تا مدتى دوام یابد، و در صورتى که با سایر توصیه‏ هاى‏اسلام در زمینه خواب و بیدارى در طول ماه‏ هاى دیگر سال توأم شود، موجب استمرار آثار حاصل شده مى‏گردد؛ … به ویژه وقتى که به عنوان یک عامل کمکى، با دارو درمانى، مورد استفاده قرار گیرد.»

  1. مسأله محرومیت از خواب:

«امروزه یکى از روش‏هاى درمانى در بیماران افسرده، محرومیت از خواب است، که مى‏تواند به دو شکلِ محرومیت کامل از خواب و محرومیت از خواب رِمْ Rem))صورت گیرد؛ بیش از ۶۱ گزارش (با بررسى ۱۷۰۰ بیمار) ثابت کرده است که محرومیت کامل یا نسبى از خواب، منجر به بهبود قابل ملاحظه ‏اى در ۳۰ تا ۵۰ درصد بیماران افسرده شدید مى‏گردد؛ اگرچه تأثیرات حاصله ممکن است موقتى باشد.»

«بیدارى سحرگاهان در روزه‏ دارى براى سحرى خوردن و انجام فرائض عبادى ‏که ساعاتى را به خود اختصاص مى‏دهد، در اصل نوعى محرومیت از خواب رِمْ به شمار مى‏آید، که ادامه آن در طول یک ماه، مى‏تواند تأثیرات بارز ضد افسردگى داشته باشد».

حجت اسلام والمسلمین آرمان